طرح هادی روستایی

تهیه طرح هادی روستایی شامل سه مرحله است که عبارتند از:شناخت وارزیابی وضع موجود،شناخت نیازها وکمبودهای روستا،تعیین ضوابط و ارایه پیشنهادات درراستای اهداف فوق الذکر وتعیین محدوده زمانی برنامه برای اجرا و تعیین محدوده توسعه کالبدی روستا درافق برنامه طرح هادی روستایی.

مراحل اجرایی یک طرح هادی ازسه مرحله تشکیل شده است:

- مرحله اول: نقشه برداری ازمحدوده کالبدی روستا به منظورتهیه نقشه مقدماتی برای سایرمراحل می باشد.دراین مرحله بنیادمسکن پس از عقدقرارداد با مهندس نقشه بردار،اقدام به تهیه کروکی ازتمام سطح روستا به همراه برداشت کلیه عوارض طبیعی اطراف و داخل روستا مانند:مسیل،رودخانه،تپه،دره وباغات ومزارع می نماید.

- مرحله دوم: پس ازتهیه نقشه مقدماتی روستا توسط نقشه بردار،مرحله دوم طرح هادی که شامل مطالعات طرح هادی روستایی است،شروع می شود.بنیادمسکن دراین مرحله اقدام به عقدقرارداد بامهندس مشاور واجد صلاحیت می نماید.تامطالعات خود را شروع نماید.مطالعات طرح هادی نیز خود ازسه بخش تشکیل شده است:

الف)بررسی وضع موجود روستا:دراین بخش مهندس مشاوربا عزیمت به روستای مورد نظراقدام به جمع آوری اطلاعات لازم ازمردم و اماکن دولتی سطح روستا می نماید. همچنین اطلاعات تکمیلی خود را ازمراکز اداری سطح شهرستان مربوطه گردآوری می نماید.

اهم اطلاعات موردنیاز مهندس مشاورازداخل روستا عبارتند از:

- جمع آوری آمار مربوط به تعدادجمعیت وخانوار- میزان زاد و ولد – مرگ و میر و مهاجرت روستا طی سالیان اخیر از خانه بهداشت.درصورتی که روستا فاقدخانه بهداشت باشد،از مراکز بهداشتی- درمانی شهرستان مربوطه اخذ خواهدشد :

اطلاعات این قسمت برای بررسی میزان رشد مثبت یامنفی جمعیت طی سالیان اخیربکارمی رود.این اطلاعات معمولا از دومین دوره سرشماری رسمی کشوریعنی ازسال 1345 جمع آوری می شوند.پس ازگردآوری نوبت به تحلیل این آمارهامی رسد.ابتدانرخ رشدجمعیتی روستا به ازای هردوره سرشماری به همراه میزان نرخ رشد طبیعی ونرخ رشد مطلق روستا مدنظراست.سپس بعدخانوارروستا طی هردوره بررسی می شودوسپس باجمع بندی کل تحلیلهای به عمل آمده اقدام به تخمین جمعیت برای ده سال آتی می شود.

- تعداد واحد مسکونی به همراه تعدادخانوارساکن درآنها :

اطلاعات این قسمت برای آگاهی ازوضعیت روبه رشد یا روبه تنزل ساخت وساز درروستا کاربرددارد.وبه علت اینکه تعداد واحدمسکونی با تعدادخانواریک روستا ارتباط مستقیم دارد،لذا بررسی این دوآیتم باهم می باشد.دربیشترروستاهای کشورتعداد خانوار بیشترازتعداد واحدمسکونی موجود در روستا می باشد.واین امرنشان ازتراکم بیش ازیک خانواردریک واحدمسکونی است.

- بررسی کیفیت واحدهای مسکونی ( نوساز،مرمتی وتخریبی ) و نوع مصالح آنها :

دراین قسمت اطلاعات مربوط به وضعیت کیفی ابنیه برپایه سه شاخص نوساز-مرمتی وتخریبی جمع آوری می شود.به این منظورمهنس مشاوربا مطالعه میدانی درداخل روستا وضعیت تک تک بناهای مسکونی وغیرمسکونی روستا راتخمین می زند.واین اطلاعات را برروی نقشه کیفیت ابنیه منتقل می سازد.این نقشه وضعیت روستا را به لحاظ اهمیت آن درمیراث فرهنگی منطقه مشخص می نماید.به عبارتی اگرکیفیت بیشترابنیه روستارا نوساز باشد،نشانگرآن است که روستا ازبافتی جدید برخورداراست.برعکس اگرکیفیت بیشترابنیه مرمتی یادرحال تخریب باشد،نشانگرآن است که بافتی قدیمی وباارزش برروستا حاکم می باشد.

اطلاعات راجع به نوع مصالح روستا نیز برپایه سه شاخص(آجروآهن)-(آجروچوب)و(خشت وکاهگل باچوب وسنگ) جمع آوری می شود.پس ازجمع آوری این اطلاعات نوبت به انتقال این اطلاعات برروی نقشه می رسد،که درنهایت به نقشه نوع مصالح روستا تبدیل می شود.دونقشه فوق ازلحاظ مشخص کردن میزان استقامت وپایداری روستادربرابربلایای طبیعی ونیز به لحاظ ارزش تاریخی آن بسیاربااهمیت می باشد.لازم به اشاره است که هرگونه تخریب و تعریض بناها یا معابرسطح روستابایستی براساس تبعیت ازنقشه کیفیت ابنیه باشد.

- کیفیت وعملکرد معابر روستا :

بررسی وضعیت حاکم برمعابرروستا در وضع موجودازجمله آیتم های مطالعاتی بسیارمهم روستابه شمارمی رود.دراین قسمت مشاوربایستی وضعیت کیفی وفنی معابرروستا را ازلحاظ:پوشش معابر،شیب معابر،موقعیت طبیعی معابر،جهت معابر،قوس معابر،طول وعرض معابر را مشخص کند.سپس اقدام به دسته بندی معابرروستا براساس نوع کارکردی که درعبور و مرور روستا دارند،بپردازد.دراین قسمت مشکلات فنی-هندسی معابربایستی مشخص گردد.ونیازهای آتی به معابرجدید مشخص گردد.

- کیفیت واحدآموزشی وتعداد دانش آموزان ومعلمان داخل روستا:

آمارمربوط به تعداد دانش آموزان روستا به تفکیک پسرودختر ونیزبه تفکیک سطوح تحصیلاتی(ابتدایی،راهنمایی ودبیرستان) به همراه تعداد معلمان ازجمله نیازهای اطلاعاتی برای طرح هادی روستا است.همچنین بررسی وضعیت کیفی ابنیه ووضعیت کیفی آموزشی روستا به جهت دسترسی به مواد وامکانات آموزشی،پژوهشی،بهداشتی وورزشی ضروری است.بررسی حوزه عملکردی واحدآموزشی روستا نیزاهمیت دارد.زیرا اگریک واحدآموزشی دانش آموزانی را ازروستاهای پیرامونی خود بپذیرد، مبین حوزه نفوذ روستا برروستاهای پیرامونی خود درزمینه آموزشی می باشد.

- نقشه کاربریهای وضع موجود سطح روستا :

نقشه بردار پس ازتهیه کروکی مقدماتی ازسطح بناها،معابر،رودخانه،ارتفاعات وزمینهای کشاورزی وباغات پیرامون روستا آن راتحویل مشاورمی دهدتا با انجام مطالعات میدانی آن راکامل کند.برای مثال نقشه بردارتنها کروکی بناهای سطح روستا راثبت می کند،اما اینکه این بنا دولتی یاخصوصی است یا مسکونی است یا مذهبی برعهده مشاوراست که آن رامشخص نماید.بنابراین مشخص کردن نوع کاربریها ؛ مالکیت کاربریها،نوع زمینهای پیرامونی روستا،همگی برروی این نقشه صورت می گیرد.بنابراین کامل ترین نقشه روستا دروضع موجود نقشه کاربری اراضی وضع موجود روستا می باشد.این نقشه بیشتراطلاعات دیگرنقشه ها را باخودیکجا دارد.

اهم اطلاعات موردنیاز مهندس مشاوردررابطه با روستا که ازمرکز شهرستان جمع آوری می نماید:

- مساحت مقدارزمینهای کشاورزی روستا به تفکیک آبی ودیمی ازجهاد کشاورزی

- تعداد دام و طیور سطح روستا ومقدار لبنیات تولیدی ازجهادکشاورزی

- نوع و مقدار محصولات کشاورزی اهالی روستا از جهادکشاورزی

اطلاعات گردآوری شده این سه آیتم برای بررسی وضعیت اقتصاد کشاورزی روستا ونیزموانع ومشکلات سرراه آن می باشد.نظربه اینکه اقتصاد غالب بیشترروستاهای کشورکشاورزی ودامداری می باشد،لذا بررسی وتحلیل دقیق اقتصاد کشاورزی روستا ازاهمیت زیادی برای اهالی روستا برخورداراست.مشاوردرپیشنهادات خود بایستی کاملا مراقب باشد که زمینهای کشاورزی وباغات داخل یاپیرامون روستا راکه ممرو منبع درآمدی اهالی روستا است،موردتجاوزقرارندهد.

- میزان بارندگی ودمای روستا طی سالیان اخیراز اداره هواشناسی:

- نوع وکیفیت خاک روستا:

- میزان منابع آبهای سطحی وزیرزمینی:

بنابرتوصیفات به عمل آمده می توان نتیجه گرفت:که اطلاعاتی که توسط مشاوردرروستا جمع آوری می شود هرکدام برای تولید یک نقشه خاص کاربرد دارند.اما اطلاعات تکمیلی که درمرکز شهرستان گردآوری می شوند،بیشتربرای تحلیلهای علمی کاربرد دارند.

ب ) بررسی مشکلات ونیازهای اهالی روستا : برای پی بردن به نوع مشکلات ونیازهای اهالی روستا هیچ کس و نهادی به غیراز مردم بومی ساکن روستا نمی تواند،آنهارا بطوردقیق بازگو کند.پس ازگردآوری اطلاعات ازروستا و مرکزشهرستان مربوطه ومشاهده وضعیت کلی روستا،نوبت به تشخیص مشکلات ونیازهای روستا ازدو طریق می باشد.طریق اول مشکلاتی است،که ازسوی مردم روستا بیان می شود.طریق دوم مشکلات ونیازهایی است که مهندس مشاورازلحاظ فنی،اقتصادی،اجتماعی،فرهنگی وکالبدی تشخیص می دهد.مجموع این دوطیف ازمشکلات بایستی درقالب یک فصل ازطرح هادی طرح وارایه گردد.

ج ) ارایه پیشنهادات و راه حل ها : این بخش که آخرین قسمت مطالعات طرح هادی را در برمی گیرد،حاصل مطالعات بخشهای قبل است ومجموعه ایی از راه حل ها رادر بردارد.درواقع چشم انداز توسعه کالبدی،اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی روستارا طی ده سال آتی دربردارد.

طرح هادی ازیک گزارش تایپ شده به همراه تهیه نقشه های هربخش دراندازه A4 و یک آلبوم نقشه های روستا دراندازه A3 تشکیل شده است.البته نقشه های تحویلی به بنیاد مسکن درقالب 4 آلبوم A1 می باشد.

مهمترین نقشه های تولیدی طرح هادی عبارتند از:

- نقشه موقعیت روستا دردهستان،بخش،شهرستان،استان وکشور

- نقشه شیب عمومی روستا

- نقشه جهات توسعه و موانع توسعه روستا

- نقشه مراحل شکل گیری روستا

- نقشه کیفیت ابنیه

- نقشه معابروضع موجود

- نقشه کاربری اراضی وضع موجود

- نقشه کاربری اراضی پیشنهادی

- نقشه معابر پیشنهادی

با توجه به بیان مطالب درخصوص طرح هادی روستایی و اینکه این امر از وظایف دفتر فنی عمران روستایی است . ابتدا" و به طور خلاصه و آیتم وار به نقش و وظیفه دفتر فنی اشاره می گردد و در ادامه به اهمیت روستاها و موارد دخیل در این مورد اشاره و در نهایت با بیان عملکرد واحد عمران روستایی در خصوص تهیه طرح هادی روستایی مطالب مربوط به آن را خاتمه می دهیم :

دفتر فنی واحد عمران روستایی درخصوص تهیه طرح هادی روستایی

وظایف مختلفی به شرح ذیل به انجام می رساند :

1- تهیه طرح هادی روستایی و طرح تجدید نظر . 2- تهیه طرح جابجایی برای روستاهای دارای مشکل به لحاظ مکان استقرار .

3- تهیه طرح ساماندهی کالبدی سکونتگاههای روستایی . 4- تهیه نقشه های مورد نیاز برای طرحهای مزبور .5- رسیدگی به مغایرتهای طرحهای تهیه شده . 6- تهیه و تدوین قراردادهای تهیه طرح هادی و نقشه برداری با مشاورین حقیقی و حقوقی دارای صلاحیت . 7- تشکیل جلسات بررسی طرحهای مزبور در کارگروه کارشناسی مسکن و شهرسازی . 8- حضور در کارگروه اصلی مسکن و شهرسازی و دفاع از طرحهای تهیه شده در کارگروه جهت تصویب نهایی . 9- تشکیل جلسات کمیته 3 نفره جهت بررسی موارد اصلاحی مطرح شده در گروه کارشناسی . 10- بررسی و ارزیابی کارهای مشاورین در هماهنگی با دفتر مرکزی بنیاد . 11- راهنمایی و کمک به مشاورین طرحهای اشاره شده در جهت بهتر تهیه شدن و هماهنگ شدن با بنیاد مسکن . 12- ایجاد هماهنگی با مشاورین جهت تماس با سازمانهای دخیل و ذینفع در طرحهای مزبور جهت اخذ اطلاعات مورد نیاز . 13- هماهنگی با شعبات بنیاد مسکن استان در جهت حل مسائل آنها در تهیه و اجرای پروژه های مورد نیاز در سطح روستاها . 14- تهیه طرحهای تفضیلی جهت اجرای طرحهای هادی . 15- فعالیتهای پنهان یا فکری که زیربنای انجام کلیه فعالیتـها و انجــام وظایف است و به چشــم دیده نمی شود.

اهمیت روستاها :

روستاها چه نقش و جایگاهی در سطح کشور ایفاد می نمایند که مستحق سرمایه گذاری ، صرف اعتبارات هنگفت و نیز صرف هزینه های انسانی هستند . که ذیلا" به اهمیت آن اشاره می گردد:

1- سکونتگاههای روستایی به عنوان اولین سکونتگاه دائمی انسان جلوه بارزی از حیات اقتصادی و اجتماعی به شمار می روند . 2- حفظ و نگهداشت جمعیت 3- تولید محصولات کشاورزی و تامین امنیت غذایی . 4- حفظ آثار و بناهای تاریخی 5- حفظ آداب و سنن و فرهنگ بومی کشور 6- بهره برداری مستقیم از منابع آب و خاک ، مراتع از اهمیت بسزایی برخوردار هستند .

دلایل توجه به روستاها و تهیه طرحهای توسعه :

1- اکثر روستاهای کشور عمدتا" به صورت خود جوش و بدون طرح و برنامه از پیش تعیین شده و متناسب با شرایط اقتصادی اجتماعی و فرهنگی و فناوری گذشته تکوین و گسترش یافته اند .

2- این نوع از روستاها که در چنین شرایطی بوجود آمده اند از هماهنگی لازم برای زندگی امروز برخوردار نیستند و ساکنان آنها با مسائل و مشکلاتی از قبیل نابسامانی کالبدی – کیفیت نامناسب مسکن و استقرار نامناسب.

3- وجود چنین مسائل و مشکلات در سطح روستاها ایجاب می نماید که برای حل مسائل روستایی و توانمند کردن آنها در پاسخگوئی به نیازهای امروزی سیاستگذاریها و برنامه های خاصی که بتواند مشکلات روستاها را به حداقل کاهش دهد صورت گیرد که حسب این برنامه ها می توان به طرحهای هادی روستایی اشاره کرد که ذیلا" به شرح آن اشاره می نمائیم:

سابقه تهیه طرحهای هادی روستایی :

اولین بار در سال 1362 طرحی با عنوان طرح اصلاحی – روانبخشی روستاها از طریق وزارت مسکن و شهرسازی در روستاهای شهر کرد اجرا گردید. بازتاب تغییرات فیزیکی این طرح توجه به مقامات رسمی را به خود جلب نمود و زمینه را برای توسعه آن فراهم آورد . در این زمینه مجلس شورای اسلامی در 19/10/1362 با تصویب ماده واحده ای دولت را موظف ساخت به منظور بهبود روستاها و بازسازی آنها بوسیله وزارتخانه ها و ارگانهای ذیربط اقدام نماید .در ادامه در اواخر سال 1362 طرح بهسازی 59 روستای بالای 500 خانوار در استان همدان تدوین گردید . تهیه و اجرای این طرحهای گذشته از بهبود وضعیت بهداشتی و اصلاح معابر باعث ایجاد انگیزه مردم روستاها و استقبال مسئولان کشور موجب گردید و بنیاد مسکن انقلاب اسلامی به طور رسمی در سال 1366 تهیه و اجرای این طرحها را در دستور کار خود قرارداد و طبق ماده 7 اساسنامه قانونی خود موظف به تهیه طرحهای هادی در روستاها با هماهنگی دستگاههای ذیربط و اجرای آن با مشارکت مردمی از محل اعتبارات مصوب دولت گردید.

تعریف طرح هادی روستایی :

براساس مصوب قانونی طرح هادی روستایی طرحی است که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود به تعیین و مشخص نمودن میزان و مکان گسترش آتی و نحوه استفاده از زمین برای عملکرد های مختلف از زمین مسکونی و غیره و نیز تعیین نیازمندیهای عمومی روستا در قالب مطالعات میدانی و مصوبات طرحهای فرادست عمل می نماید . و پس از تهیه طرح هادی این طرحها به عنوان سند توسعه روستایی عمل می نمایند . که به صورت مستقیم و غیر مستقیم دربهبود و توسعه روستاها تاثیرمی گذارند .

اقدامات و پروژه های اجرایی طرح هادی روستایی :

1- احداث و اصلاح معابر از طریق آزاد سازی اراضی ،تخریب و آوار برداری ، جابجایی تیرهای برق ، پیاده رو سازی ، زیرسازی و آسفالت .

2- ایمن سازی از دیگر پروژه های اجرایی طرحهای هادی است که شامل پل سازی ، اصلاح شبکه دفع آبهای سطحی و احداث و بهسازی کانالهای آب کشاورزی .

عوامل موثر در موفقیت طرحهای هادی روستایی :

1- اعتبارات و تامین منابع مالی 2- مشارکت آحاد مردم روستا 3- همکاری سازمانها و نهادها 4- ترویج و آموزش روستائیان 5- مدیریت مناسب و شایسته.

گزارش عملکرد از ابتدای سال 67 :

در راستای برنامه تهیه و اجرای طرح هادی روستایی در استان زنجان به منظور ساماندهی و اصلاح بافت موجود ، تعیین میزان و گسترش آتی روستا و نحوه استفاده از زمین برای عملکردهای مختلف ، از ابتدای سال 1367 تاکنون از مجموع 928 روستای دارای سکنه استان زنجان براساس سرشماری سال 1385 که در حدود 506 روستای بالای 50 خانوار و 422 روستا زیر 50 خانوار را شامل می گردد . تعداد 467 طرح هادی برای روستاهای بالای 50 خانوار تهیه گردیده که با توجه به 506 روستای بالای 50 خانوار استان فقط تعداد 39 روستا فاقد طرح هادی می باشد که با تمهیدات صورت گرفته تهیه طرح هادی روستاهای باقیمانده نیز در دست اقدام می باشد ، همچنین لازم به توضیح است برای تعداد 67 روستای زیر 50 خانوار نیز به منظور گازرسانی طرح هادی تهیه شده است و در حال حاضر تعداد 355 روستای زیر 50 خانوار فاقد طرح هادی می باشد که در طول برنامه پنجم توسعه کل روستاهای استان دارای طرح هادی خواهند شد